این مقاله از شمارهٔ نخست Persian Discography Journal به بررسی و مستندسازی دیسکوگرافی نخستین خوانندگان زن ایرانی در عصر قاجار میپردازد و تمرکز اصلی آن بر سه هنرمند ضبطشده در سال ۱۲۹۱ شمسی (۱۹۱۲ میلادی) توسط کمپانی Gramophone Company است.
در ادامه، بازگویی منظم و تحلیلی مقاله را میخوانید:
دیسکوگرافی زنان موسیقی عصر قاجار
۱) زمینه تاریخی
در منابع مهم تاریخ موسیقی ایران مانند آثار:
- روحالله خالقی
- حسن مشحون
گزارشهای متعددی درباره حضور زنان در موسیقی عصر قاجار وجود دارد؛ چه در اندرون سلطنتی و چه در دستههای مطربی.
از زنان و دستههای شناختهشده آن دوره میتوان به:
- دسته گلین
- دسته منور
- زهرا قمی
- مرضیه
- قمر سالکی
- آسیه
اشاره کرد.
همچنین سفرنامهنویسانی مانند:
- اوژن اوبن
از مهارت نوازندگان زن (بهویژه نوازندگان ارگ دستی) گزارش دادهاند.
ضبط رسمی صدای زنان (۱۲۹۱ شمسی / ۱۹۱۲ میلادی)
پس از آرامش نسبی سیاسی کشور، نماینده کمپانی گرامافون، ادموند پیرس، دومین دوره ضبط در تهران را هدایت کرد که حاصل آن ضبط ۱۴۳ اثر بود.
از این میان، ۷۷ اثر به سه خواننده زن اختصاص داشت:
- افتخار خانم (۲۹ اثر)
- امجد خانم (۲۲ اثر)
- زری خانم (۲۶ اثر)
آثار شامل اجرای دستگاههای مختلف و تصنیفهای رایج آن زمان، عمدتاً ساختههای عارف قزوینی بود (مانند دل هوس، نه قدرت، افتخار همه آفاق و…).
مراحل تولید صفحهها
تولید اول (۱۹۱۳–۱۹۱۴، ریگا – روسیه)
- صفحههای ۲۵ سانتیمتری دوطرفه
- لیبل شکلاتی یا قهوهای
- نشان فرشته (CONCERT RECORD / AMOUR GRAMOPHONE RECORD)
تولید دوم (۱۹۱۶، کلکته – هند)
- با عبارت Made in Calcutta
تولید سوم (۱۹۱۸–۱۹۲۴)
- با لیبل His Master’s Voice (HMV)
- برچسب مشکی با نوشته طلایی
تولید چهارم (۱۹۲۶)
- لیبل سبز HMV
- شمارههای AX.139 تا AX.169
افتخار خانم
نخستین زن ایرانی که صدایش برای انتشار عمومی روی صفحه ضبط شد.
اطلاعات زندگینامهای دقیقی از او در دست نیست و تنها در کنار دیگر زنان هنرمند اواخر قاجار نامش ذکر شده است.
🔹 ۲۹ اثر ضبطشده از او باقی مانده
🔹 اجرا در دستگاههایی مانند:
- بیات ترک
- شوشتری
- سهگاه
- افشاری
- ماهور
- دشتی
- حجاز
- بیداد
- ابوعطا
🔹 بسیاری از تصنیفها ساخته عارف قزوینی بودهاند.
مقاله احتمال یکی بودن او با «افتخارالسلطنه» را بعید میداند.
امجد خانم
اطلاعات درباره او بسیار محدود است.
🔹 ۲۲ اثر ضبطشده
🔹 اجرا در دستگاههایی مانند:
- بیات ترک
- دشتی
- افشاری
- ماهور
- شور
- ابوعطا
- شوشتری
نکته مهم:
روی برخی از صفحهها کلمه MALE درج شده است، در حالی که این آثار متعلق به خوانندگان زن است. دلیل این موضوع احتمالاً به نظام شمارهگذاری کمپانی مربوط بوده (سری ۱۲۰۰۰ برای مردان و ۱۳۰۰۰ برای زنان).
برخی احتمال دادهاند «امجد» نام مستعار باشد.
زری خانم (زهرا سیاه)
مقاله با استناد به منابع تاریخی نتیجه میگیرد که «زری» نام هنری «زهرا سیاه» بوده است.
🔹 صدای او سوپرانو گزارش شده
🔹 نخستین اجراهای تصنیفهای عارف قزوینی را انجام داده
🔹 همراهی با تار «آرشاک خان» (که احتمالاً نام مستعار است)
🔹 ۲۶ اثر ضبطشده
🔹 اجرا در:
- سهگاه
- ابوعطا
- افشاری
- بیات اصفهان
- شهناز
- راک
- دشتی
- بیات ترک
- حجاز
یک اثر دشتی او به دلیل مشکل فنی تکثیر نشد.
نکات مهم تاریخی
- ضبط صدای زنان در این دوره اقدامی جسورانه و مهم فرهنگی بود.
- تصنیفهای عارف قزوینی نقش محوری در این ضبطها داشتند.
- اختلافات اجتماعی و حساسیتهای زمانه باعث استفاده از نامهای مستعار شده است.
- برخی شمارهگذاریهای اشتباه موجب سردرگمی پژوهشگران شدهاند.
- این ضبطها نقطه آغاز ثبت رسمی صدای زنان ایرانی محسوب میشوند.
جمعبندی
این مقاله یکی از مهمترین اسناد در حوزه:
- تاریخ اجتماعی موسیقی زنان ایران
- نخستین ضبطهای رسمی آواز زنان
- نظام لیبلشناسی و شمارهگذاری گرامافون در دوره قاجار
- و تحلیل هویت هنری خوانندگان زن آن دوره است.
نقد و بررسیها
هنوز بررسیای ثبت نشده است.